Kennisbank · Machineveiligheid & CE
Er zijn drie hoofdtypen scheidende machine-afschermingen volgens NEN-EN-ISO 14120: vaste afschermingen (alleen met gereedschap te verwijderen), beweegbare afschermingen (met of zonder vergrendeling) en verstelbare afschermingen (voor variabele werkstukken). Daarnaast bestaan niet-scheidende beveiligingsmiddelen zoals lichtschermen, veiligheidsschakelaars, noodstop en tweehandsbediening. De keuze volgt uit de risicobeoordeling en de drie-stappen-methode uit ISO 12100.
Machine-afscherming voorkomt dat medewerkers in contact komen met gevaarlijke bewegende delen, uitgeworpen materiaal of andere risico's van de machine. Er zijn twee hoofdcategorieën: scheidende afschermingen (fysieke barrières zoals kappen en deuren) en niet-scheidende beveiligingsmiddelen (lichtschermen, vergrendelingen, noodstop). De keuze volgt uit de risicobeoordeling en de drie-stappen-methode uit ISO 12100.
De plicht om gevaarlijke delen van machines af te schermen ligt op twee niveaus vast:
De concrete uitwerking van deze eisen staat in geharmoniseerde normen:
Scheidende afschermingen
Volgens NEN-EN-ISO 14120 zijn er drie hoofdtypen scheidende afschermingen ('guards'). De keuze hangt af van hoe vaak en waarom er toegang tot het afgeschermde gebied nodig is.
Permanent gemonteerd en alleen met gereedschap te verwijderen. Denk aan een gelaste kap boven een aandrijving of een boutverbonden hek rond een robotcel. De eerste keuze zolang er bij normaal gebruik geen toegang nodig is. Simpel, betrouwbaar, moeilijk te omzeilen.
Een deur of klep die opengaat voor onderhoud, bijvullen of storingsverhelpen. In vrijwel alle gevallen uitgevoerd met een vergrendeling (interlock) volgens NEN-EN-ISO 14119, zodat de machine stopt zodra de deur wordt geopend en pas start als hij weer dicht is.
Voor situaties waar de opening naar het gevaar per werkstuk wisselt, zoals bij houtbewerkings- of zaagmachines. Wordt handmatig ingesteld (verstelbaar) of komt automatisch terug na doorgang (zelfsluitend). Vereist meer aandacht bij inspectie en instructie.
Niet-scheidende beveiligingsmiddelen
Waar een fysieke afscherming onwerkbaar is (bijvoorbeeld bij snel roulerend materiaal of toegang van meerdere zijden), komen niet-scheidende beveiligingsmiddelen ('protective devices') in beeld. Deze detecteren aanwezigheid of vragen actieve bediening.
Onzichtbare lichtstralen die worden onderbroken zodra een lichaamsdeel de gevarenzone nadert. De machine stopt onmiddellijk. Vraagt zorgvuldige berekening van de opstelafstand.
Op beweegbare afschermingen: schakelt de machine uit bij openen, en houdt de deur eventueel gesloten tot alle bewegingen tot stilstand zijn gekomen (guard locking).
Volgens NEN-EN-ISO 13850. Een noodstop is een aanvullende maatregel, nooit een vervanging van reguliere afscherming. Altijd rood op geel, met paddenstoelknop, en op alle bedienplekken bereikbaar.
De machine werkt alleen als beide handen op de bedieningsknoppen liggen. Vooral gebruikt bij persen en handmatige inzet-bewerkingen waar de handen anders in de gevarenzone kunnen komen.
Detecteren aanwezigheid in een vooraf gedefinieerd gebied rond de machine. Handig bij robotcellen en heftrucksinzet in productieomgevingen.
Vaak samen met een veiligheidsPLC volgens NEN-EN-ISO 13849-1: veilige-stop-functies, snelheidsbewaking, positiebewaking. Onmisbaar bij samengestelde installaties en robots.
De keuze voor een type afscherming is nooit een losse ontwerpbeslissing, maar volgt uit de risicobeoordeling volgens NEN-EN-ISO 12100. De norm schrijft een vaste volgorde voor risicoreductie:
In de praktijk betekent dit: begin altijd met de vraag "kan het gevaar bij het ontwerp weg?" voor u een afscherming kiest. En kies binnen afschermingen altijd het robuustste type dat de bediening niet frustreert. Een frequent geopende deur zonder vergrendeling wordt in de praktijk snel omzeild.
Uit de praktijk
Een schakelaar met een schroef vastgezet, een magneetje ernaast geplakt, of een 'valse' key erin. De machine draait door met de deur open. Dit is een van de eerste dingen waarop de Arbeidsinspectie let.
Openingen in vaste afschermingen (voor doorvoer, koeling of zicht) waar volgens NEN-EN-ISO 13857 een hand of arm doorheen past terwijl het gevaar nog bereikbaar is.
Kappen met vleugelmoeren, klemmen of snelspanners. Volgens ISO 14120 moet een vaste afscherming alleen met gereedschap te verwijderen zijn, anders is het een beweegbare afscherming en gelden andere eisen.
V-snaren, kettingen, tandwielen en riemschijven zonder kap. Klassieker bij oudere machines en zelfbouw. Direct risico op inklem-, snij- of tref-letsel.
Geschreven door Sander Mook, veiligheidskundige, gecertificeerd CMSE® en CECE® door TÜV NORD, oprichter van Samodi Bedrijfsveiligheid in Leek.
Laatst gecontroleerd: juli 2026. Wetgeving en normen rond machineveiligheid veranderen; controleer bij twijfel de actuele bronnen of neem contact op.
Gerelateerd
De basisnorm en de drie-stappen-methode waar afscherming uit voortkomt.
De basis voor iedere afschermingsbeslissing: welk risico dekt u af, en welke maatregel past?
Wat verandert er per 20 januari 2027 in de eisen aan afscherming en beveiliging?
Veelgestelde vragen
Er zijn drie hoofdcategorieën scheidende afschermingen (guards) volgens NEN-EN-ISO 14120: vaste afschermingen (alleen met gereedschap te verwijderen), beweegbare afschermingen (met of zonder vergrendeling), en verstelbare afschermingen (voor variabele werkstukken). Daarnaast bestaan niet-scheidende beveiligingsmiddelen (protective devices) zoals lichtschermen, veiligheidsschakelaars, noodstop en tweehandsbediening.
Ja. Arbobesluit artikel 7.7 verplicht de werkgever om gevaarlijke onderdelen van arbeidsmiddelen af te schermen. Voor de fabrikant is de plicht opgenomen in bijlage I §1.4 van de Machinerichtlijn 2006/42/EG (vanaf 20 januari 2027 in bijlage III van de Machineverordening 2023/1230). De concrete uitwerking staat in geharmoniseerde normen zoals NEN-EN-ISO 14120.
Een vaste afscherming is de eerste keuze wanneer bij normaal gebruik geen toegang tot het afgeschermde gebied nodig is. Is er wel regelmatig toegang nodig (bijvoorbeeld voor bijvullen of schoonmaken), dan volgt een beweegbare afscherming, meestal met vergrendeling volgens NEN-EN-ISO 14119. Zonder vergrendeling alleen als het gevaar bij openen al is weggenomen (bijvoorbeeld natraaitijd van 0).
Een afscherming (guard) is een fysieke barrière die contact met een gevaar voorkomt: een kap, deur of hek. Een beveiligingsmiddel (protective device) detecteert menselijke aanwezigheid of vraagt actieve bediening en schakelt de machine dan uit of veilig: lichtschermen, veiligheidsmatten, tweehandsbediening, noodstop. Vaak worden beide gecombineerd.
Hulp nodig?
Samodi beoordeelt uw afschermingen tegen de wettelijke eisen (Arbobesluit artikel 7.7) en de relevante normen (NEN-EN-ISO 14120, 14119, 13857), en geeft aan waar aanvulling of aanpassing nodig is.