Alleen elektrisch afgeschakeld
De hoofdschakelaar staat op nul, maar de perslucht of hydrauliek staat nog vol. Een cilinder kan alsnog bewegen, of een klem kan alsnog dichtdrukken.
Kennisbank · Machineveiligheid & CE
LOTOTO: veilig onderhoud aan machines.
LOTOTO staat voor Lock Out - Tag Out - Try Out: de procedure die voorkomt dat een machine onverwacht opstart tijdens onderhoud, reparatie of schoonmaak. U vergrendelt de machine met een persoonlijk hangslot in de uit-stand (lock out), labelt zichtbaar wie eraan werkt (tag out) en controleert daarna dat de machine echt niet meer kan starten (try out).
Onverwacht opstarten van een machine tijdens onderhoud is een van de meest voorkomende oorzaken van amputaties, beknellingen en elektrocuties. LOTOTO is de gestructureerde procedure die dit voorkomt: eerst de machine vergrendelen in de uit-stand, dan labelen wie waaraan werkt, en tot slot controleren dat de machine echt niet meer kan starten.
Wat betekent LOTOTO?
LOTOTO is een afkorting van drie handelingen:
- Lock Out - de machine of installatie fysiek vergrendelen in de uit-stand. In de praktijk vaak met een persoonlijk hangslot op de hoofdschakelaar of energie-afsluiter, waar alleen de monteur zelf de sleutel van heeft.
- Tag Out - een goed zichtbaar label of tag hangen bij de vergrendeling. Op het label staat wie eraan werkt, sinds wanneer en waarom de machine buiten bedrijf is.
- Try Out - na het vergrendelen actief testen of de machine inderdaad niet meer kan starten. Bijvoorbeeld door op de start-knop te drukken om te bevestigen dat er niets meer gebeurt.
De internationale term is Lock out-tag out (LOTO). In Nederland wordt daar de try out aan toegevoegd omdat de daadwerkelijke controle wetenschappelijk gezien de belangrijkste stap is: pas na een succesvolle test weet u zeker dat de machine niet plotseling zal opstarten.
Wettelijk kader
De term LOTOTO staat niet letterlijk in de Nederlandse wet, maar het onderliggende principe wel. De verplichting komt uit drie lagen:
- Arbobesluit artikel 7.5 verplicht de werkgever om onderhoud, reparatie en schoonmaak van een arbeidsmiddel alleen te laten uitvoeren als het arbeidsmiddel is uitgeschakeld en drukloos, spanningsloos of anderszins van zijn energiebronnen is afgekoppeld.
- NEN-EN-ISO 14118 ("Veiligheid van machines - Voorkomen van onverwacht opstarten") is de geharmoniseerde norm die de technische invulling beschrijft: vergrendelbare energie-afsluiters, energie-ontlading (restdruk, veren, opgeslagen mechanische energie), en controle op de effectiviteit.
- De Nederlandse Arbeidsinspectie noemt lock out-tag out-procedures expliciet als voorbeeld van de vereiste "specifieke werkwijzen en procedures" bij onderhoud, in haar handhavingskader voor machineveiligheid.
Voor u als werkgever betekent dit: u moet aantoonbaar hebben geregeld dat monteurs een machine veilig kunnen stellen voordat zij eraan werken. Ontbreekt die borging en gebeurt er een ongeval, dan zal de Arbeidsinspectie op grond van artikel 7.5 handhaven.
De procedure
LOTOTO in zes stappen.
Een goede LOTOTO-procedure doorloopt vaste stappen. Overslaan van één stap is genoeg voor een ongeval.
- Voorbereiden en informeren. Identificeer alle energiebronnen van de machine (elektrisch, pneumatisch, hydraulisch, mechanisch, thermisch, opgeslagen). Informeer de gebruikers dat de machine buiten bedrijf gaat.
- Uitschakelen. Zet de machine uit via de reguliere stopprocedure. Niet met de noodstop, want die is bedoeld voor noodsituaties, niet voor onderhoud.
- Isoleren. Sluit alle energiebronnen af bij de bron: hoofdschakelaar op nul, luchtinlaat afsluiten, hydrauliekventiel dicht. Elk type energie heeft zijn eigen afsluitpunt.
- Ontladen van opgeslagen energie. Restdruk, opgeslagen veerkracht, zwaartekracht van hangende onderdelen, condensatoren. Overal waar nog energie zit die vrij kan komen, moet die eerst worden afgevoerd.
- Vergrendelen en labelen (Lock Out + Tag Out). Zet een persoonlijk hangslot op elke afsluiter en hang een label bij met naam, datum en werkzaamheid. Bij meerdere monteurs: iedereen eigen slot op een multi-lock.
- Testen (Try Out). Druk op de start-knop, probeer de bewegende delen met de hand te bewegen, controleer met een meting dat er geen spanning of druk meer op staat. Pas dan mag het werk beginnen.
Na afloop wordt de procedure in omgekeerde volgorde teruggedraaid: controleer of niemand meer in de gevarenzone is, verwijder gereedschap, verwijder eerst de labels, dan de sloten (elke monteur zijn eigen), sluit de energiebronnen aan en herstart de machine gecontroleerd.
Wanneer moet u LOTOTO toepassen?
Altijd wanneer een lichaamsdeel in een gevarenzone komt van een machine of installatie voor:
- Onderhoud (preventief of correctief);
- Reparatie;
- Schoonmaak, ook aan de binnenkant van de machine;
- Storingsverhelpen;
- Ombouw of instellen waarbij de reguliere afscherming wordt geopend;
- Inspectie waarbij delen benaderd worden die tijdens bedrijf onbereikbaar zijn.
Ook bij korte werkzaamheden ("even snel iets nakijken") en ook bij ervaren monteurs. De ongevalscijfers laten zien dat juist bij de korte klussen zonder procedure de grootste ongevallen plaatsvinden: het duurt maar even, ik weet wat ik doe, er kan niks gebeuren.
Uit de praktijk
Wat Samodi vaak ziet misgaan.
Geen persoonlijk hangslot
De schakelaar is "eruit gezet" maar niet vergrendeld. Een collega die niet weet dat er iemand aan het werk is, zet de machine aan.
Try Out overgeslagen
Er wordt vergrendeld en gelabeld, maar er wordt niet getest of de machine daadwerkelijk niet meer kan starten. Bij een defecte hoofdschakelaar staat er nog steeds spanning op.
Geen procedure per machine
Er is een algemene bedrijfsprocedure, maar geen instructie voor de specifieke machine (welke energiebronnen, welke afsluitpunten, welke ontlading). Monteurs improviseren en missen een energiebron.
Wat u nodig heeft om LOTOTO te implementeren
Een goede LOTOTO-borging bestaat uit drie lagen:
- Techniek. Vergrendelbare energie-afsluiters bij elke energiebron, hangsloten per monteur, multi-locks, waarschuwingstags en waar nodig energie-ontlaadmiddelen.
- Procedures. Een LOTOTO-veiligstellingsinstructie per machine, waarin staat welke energiebronnen aanwezig zijn, hoe u ze afsluit, hoe u opgeslagen energie ontlaadt en hoe u de nulstand controleert.
- Instructie. Monteurs moeten getraind en aantoonbaar geïnstrueerd zijn. Bij een inspectie wordt gevraagd naar getekende instructiebewijzen.
Samodi stelt voor uw machinepark LOTOTO-veiligstellingsinstructies op, inclusief foto's, energiebronnen en teststappen. Deze zijn direct bruikbaar voor uw monteurs en verdedigbaar richting de Arbeidsinspectie.
Geschreven door Sander Mook, veiligheidskundige, gecertificeerd CMSE® en CECE® door TÜV NORD, oprichter van Samodi Bedrijfsveiligheid in Leek.
Laatst gecontroleerd: juli 2026. Wetgeving en normen rond machineveiligheid veranderen; controleer bij twijfel de actuele bronnen of neem contact op.
Gerelateerd
Lees ook.
Machine-afscherming
De fysieke barrières en beveiligingsmiddelen die aanvullen op wat LOTOTO aan de onderhoudskant regelt.
Wat is ISO 12100?
De basisnorm voor risicobeoordeling, waaruit ook de noodzaak van LOTOTO-procedures voortkomt.
Risicobeoordeling machines
Onderhoud, reparatie en schoonmaak zijn altijd onderdeel van een goede risicobeoordeling.
Veelgestelde vragen
Vragen die wij vaak krijgen.
Wat betekent LOTOTO?
LOTOTO staat voor Lock Out - Tag Out - Try Out. Het is de procedure die voorkomt dat een machine of installatie onverwacht opstart of energie vrijgeeft tijdens onderhoud, reparatie of schoonmaak. Lock out = de machine fysiek vergrendelen in de uit-stand met een persoonlijk hangslot; tag out = zichtbaar labelen wie waaraan werkt; try out = controleren dat de machine echt niet meer kan starten.
Is LOTOTO wettelijk verplicht?
De term LOTOTO staat niet letterlijk in de wet, maar het onderliggende principe wel. Arbobesluit artikel 7.5 verplicht werkgevers om onderhoud, reparatie en schoonmaak alleen te laten uitvoeren als de machine is uitgeschakeld en de energiebronnen zijn afgesloten. NEN-EN-ISO 14118 (voorkomen van onverwacht opstarten) beschrijft de technische invulling. De Nederlandse Arbeidsinspectie noemt Lock out-tag out-procedures expliciet in haar handhavingskader voor machineveiligheid.
Wanneer moet ik LOTOTO toepassen?
Altijd wanneer iemand een lichaamsdeel in een gevarenzone brengt van een machine of installatie voor onderhoud, reparatie, schoonmaak, storingsverhelpen, ombouw of instellen. Ook bij korte werkzaamheden, ook bij ervaren monteurs. De grootste ongevallen ontstaan juist bij korte klussen zonder procedure.
Wat als meerdere monteurs aan dezelfde machine werken?
Dan gebruikt iedere monteur zijn eigen hangslot op een gezamenlijke multi-lock. De machine kan pas weer worden ingeschakeld als iedereen zijn eigen slot heeft verwijderd. Zo kan geen enkele monteur worden verrast door een collega die de machine start terwijl hij nog in de gevarenzone is.
Hulp nodig?
LOTOTO-veiligstellingsinstructie nodig?
Samodi stelt voor uw machinepark op maat gemaakte LOTOTO-instructies op, inclusief foto's, energiebronnen en teststappen. Direct bruikbaar voor uw monteurs en verdedigbaar richting de Arbeidsinspectie.
Liever eerst vrijblijvend kijken? Vraag de gratis quickscan aan. Samodi komt maximaal een uur langs en geeft u op hoofdlijnen inzicht in wat er ontbreekt. Geen verplichtingen.