Machineveiligheid bij onderhoud en schoonmaak

Onder normaal bedrijf zit een machine achter afscherming en beveiligingen. Bij onderhoud, reparatie en schoonmaak wordt die afscherming juist geopend, terwijl de machine soms nog niet volledig is uitgeschakeld of energieloos. Dit is de fase waarin de meeste zware ongevallen ontstaan. Een goede borging vraagt drie lagen tegelijk: techniek, procedures en instructie.

Waarom onderhoud een risicomoment is

Als een machine draait, houden vaste kappen, deuren met vergrendeling en lichtschermen medewerkers weg van bewegende delen. Zodra onderhoud, reparatie of schoonmaak nodig is, worden precies die maatregelen tijdelijk buiten werking gezet. De monteur moet dichtbij, in of onder de machine. Vier specifieke risico's spelen dan tegelijk:

Onverwacht opstarten door een collega, een tijdklok of een besturingsfout;
Opgeslagen energie die vrijkomt: perslucht, hydrauliek, veerkracht, opgeslagen elektrische lading, vallende delen door zwaartekracht;
Openliggende bewegende delen die tijdens bedrijf onbereikbaar waren;
Onbekende situatie: de operator kent de bediening, maar de monteur werkt aan een machine die hij nog niet grondig genoeg kent.

De cijfers laten zien dat juist bij korte klussen zonder procedure ("even snel iets nakijken") de meeste ongevallen plaatsvinden. De verklaring is menselijk: het duurt maar even, ik weet wat ik doe, er kan niks gebeuren.

Wat de wet eist

De hoofdregel staat in Arbobesluit artikel 7.5:

Onderhoud, reparatie en schoonmaak van een arbeidsmiddel worden alleen uitgevoerd als het arbeidsmiddel is uitgeschakeld en drukloos, spanningsloos of anderszins van zijn energiebronnen is afgekoppeld;
Kan dat niet, dan zijn passende beschermende maatregelen nodig;
Waar mogelijk moeten deze werkzaamheden buiten de gevarenzone kunnen worden verricht;
Alleen daartoe bevoegde werknemers mogen de werkzaamheden uitvoeren.

Voor de technische invulling verwijst de praktijk naar NEN-EN-ISO 14118 ("Veiligheid van machines - Voorkomen van onverwacht opstarten"). Deze norm beschrijft de vergrendelbare energie-afsluiters, energie-ontlading en de controle die u nodig heeft om aan artikel 7.5 te voldoen. Voor de procedure die u in de praktijk toepast, spreken we in Nederland van LOTOTO (Lock Out, Tag Out, Try Out).

Lees meer over LOTOTO in ons aparte artikel →

De drie soorten maatregelen

Technisch, organisatorisch en gedrag.

De Nederlandse Arbeidsinspectie deelt de maatregelen bij onderhoud, schoonmaak en reparatie in drie soorten in, en gebruikt die indeling ook bij een inspectie. Ze vullen elkaar aan: één soort alleen is niet genoeg.

1. Technische maatregelen

Vergrendelbare hoofdschakelaars, afsluitkranen voor perslucht en hydrauliek, energie-ontlaadmiddelen, dodemansbedieningen voor onderhoudsstand, veilige besturingsfuncties (bijv. safe stop en snelheidsbewaking).

2. Organisatorische maatregelen

Per machine een schriftelijke veiligstellingsinstructie: welke energiebronnen aanwezig zijn, hoe u ze afsluit, hoe u opgeslagen energie ontlaadt en hoe u de nulstand controleert. Aangevuld met werkvergunningen bij bijzondere werkzaamheden.

3. Gedragsmaatregelen: voorlichting en instructie

Monteurs moeten aantoonbaar zijn getraind. Bij een inspectie wordt gevraagd naar getekende presentielijsten of instructiebewijzen. Ook bij externe partijen (installateurs, schoonmakers) moet u dit vooraf regelen.

Besteedt u onderhoud of schoonmaak uit?

Dit is het punt dat in de praktijk het vaakst wordt overgeslagen. De Arbeidsomstandighedenwet geldt overal waar in loondienst of in opdracht wordt gewerkt. Laat u het onderhoud doen door een installatiebedrijf, of de schoonmaak door een schoonmaakbedrijf, dan houdt uw verantwoordelijkheid niet op bij de poort.

Concreet betekent dat:

De risico's van dat werk horen in uw RI&E en de bijbehorende maatregelen in uw plan van aanpak. Ook als een ander het uitvoert.
Er moeten werkwijzen of procedures zijn waarmee die externe monteur veilig op uw arbeidsplaats kan werken. Uw veiligstellingsprocedure geldt ook voor hem.
Werkt u met uitzendkrachten? Dan heeft u als inlener eigen verplichtingen om ervoor te zorgen dat zij veilig en gezond bij u kunnen werken.

In de praktijk gaat het hier mis wanneer een externe partij zijn eigen procedure meebrengt die niet aansluit op uw machine, of wanneer niemand heeft afgesproken wie de energiebronnen veiligstelt. Leg vooraf vast wie wat doet, en zorg dat de monteur uw veiligstellingsinstructie krijgt en tekent.

Bijzondere aandacht: de schoonmaakstand

Sommige machines hebben een schoonmaakstand (of instelmodus, onderhoudsstand) waarin de machine op verlaagde snelheid of stapsgewijs kan draaien, met een dodemansknop en zichtbare selector op de machine. Deze modus is een uitzondering op de hoofdregel dat de machine bij onderhoud energieloos moet zijn.

Voorwaarden om een schoonmaakstand veilig te gebruiken:

De risicobeoordeling volgens NEN-EN-ISO 12100 heeft deze modus expliciet beoordeeld en toegestaan;
De machine schakelt automatisch naar de onderhoudsstand-parameters (lagere snelheid, actief houden door dodemansknop);
Alleen bevoegde en getrainde medewerkers mogen deze stand bedienen;
De keuze voor de stand is met een sleutelselector geborgd (geen software-toggle).

Als u een schoonmaakstand niet expliciet in de risicobeoordeling heeft opgenomen, is de hoofdregel van kracht: machine uit, energie afgesloten, LOTOTO toegepast.

Uit de praktijk

Wat Samodi vaak ziet misgaan.

Onderhoud door externen zonder afstemming

Installateurs, schoonmakers of leveranciers komen langs, openen de machine en beginnen. Zonder afstemming vooraf wie de machine veilig stelt en volgens welke procedure. Bij een ongeval blijft de werkgever van de locatie verantwoordelijk.

Schoonmaakstand als "gewoon werken"

De schoonmaakstand wordt gebruikt om productiestoringen op te lossen, zonder de bijbehorende beperkingen. Feitelijk draait de machine dan onder onvoldoende afscherming voor normale productie.

Alleen operator geïnstrueerd

De operator kent de bediening, maar de monteur die de storing komt oplossen krijgt geen aparte instructie voor de veiligstelling van deze specifieke machine.

Geen ontlading van opgeslagen energie

De hoofdschakelaar staat op nul, maar de perslucht staat nog vol. Een cilinder komt alsnog naar beneden. Of een geladen condensator geeft een schok bij het losnemen van een sensor.

Wat u zelf kunt controleren

Een korte, praktische zelftest voor uw eigen onderhoudsproces:

Is er per machine een schriftelijke veiligstellingsinstructie met alle energiebronnen en afsluitpunten?
Zijn alle energie-afsluiters vergrendelbaar met een hangslot?
Is er beleid over wie een machine veilig mag stellen (bevoegde monteurs)?
Hebben monteurs een getekende instructie ontvangen, ook externen?
Is er een procedure als meerdere monteurs tegelijk werken (multi-lock)?
Is de schoonmaakstand (als aanwezig) expliciet opgenomen in de risicobeoordeling?

Kunt u een of meer van deze vragen niet met een volmondig ja beantwoorden, dan is er werk aan de winkel voordat de Arbeidsinspectie langskomt.

Geschreven door Sander Mook, veiligheidskundige, gecertificeerd CMSE® en CECE® door TÜV NORD, oprichter van Samodi Bedrijfsveiligheid in Leek.

Laatst gecontroleerd: juli 2026. Wetgeving en normen rond machineveiligheid veranderen; controleer bij twijfel de actuele bronnen of neem contact op.

Gerelateerd

Lees ook.

LOTOTO: veilig onderhoud aan machines

De concrete procedure in zes stappen die aan Arbobesluit 7.5 invulling geeft.

Machine-afscherming

De afschermingen die tijdens normaal bedrijf beschermen, en die bij onderhoud tijdelijk buiten werking gaan.

Risicobeoordeling machines

Onderhoud, reparatie en schoonmaak zijn altijd onderdeel van een goede risicobeoordeling per machine.

Veelgestelde vragen

Vragen die wij vaak krijgen.

Waarom zijn onderhoud en schoonmaak juist risicomomenten bij machines?

Tijdens onderhoud, reparatie en schoonmaak worden reguliere afschermingen geopend en komen medewerkers dicht bij bewegende of nog geladen delen. De machine kan onverwacht opstarten of energie vrijgeven (rest-druk, veerkracht, condensatoren). De Nederlandse Arbeidsinspectie signaleert deze momenten als een van de grootste oorzaken van amputaties, beknellingen en elektrocuties.

Wat eist de wet bij onderhoud aan machines?

Arbobesluit artikel 7.5 verplicht de werkgever om onderhoud, reparatie en schoonmaak alleen te laten uitvoeren als het arbeidsmiddel is uitgeschakeld en drukloos, spanningsloos of anderszins van zijn energiebronnen is afgekoppeld. Als dit technisch onmogelijk is, moeten aanvullende beschermende maatregelen zijn genomen. NEN-EN-ISO 14118 (voorkomen van onverwacht opstarten) beschrijft de technische invulling.

Wat is een schoonmaakstand?

Een schoonmaakstand (of onderhoudsstand) is een aparte bedrijfsmodus waarin de machine op verlaagde snelheid of stapsgewijs kan draaien om schoongemaakt of afgesteld te worden, met extra bescherming zoals een dodemansbediening. Deze stand is een uitzondering op de hoofdregel dat de machine moet zijn afgesloten; hij mag alleen worden gebruikt als de risicobeoordeling dit toelaat en de operator daarin is getraind.

Wie is verantwoordelijk als een extern bedrijf onderhoud aan onze machine doet?

U blijft verantwoordelijk voor de arbeidsplaats. De Arbeidsomstandighedenwet geldt overal waar in loondienst of in opdracht wordt gewerkt, dus ook wanneer een installatiebedrijf het onderhoud doet of een schoonmaakbedrijf de machine reinigt. De risico’s van dat werk horen in uw RI&E en de maatregelen in uw plan van aanpak, en er moeten werkwijzen zijn waarmee die externe monteur veilig kan werken. Werkt u met uitzendkrachten, dan heeft u als inlener bovendien eigen verplichtingen.

Wie is verantwoordelijk als er tijdens onderhoud iets misgaat?

De werkgever. Ook als het onderhoud door een externe partij wordt uitgevoerd, blijft de werkgever verantwoordelijk voor de veiligheid van iedereen die op zijn locatie werkt. Dat vraagt een expliciete afstemming vooraf: welke procedures gelden, wie doet wat, wie stelt de machine veilig, en hoe wordt dat aantoonbaar vastgelegd.

Machineveiligheid bij onderhoud, reparatie en schoonmaak.